Giới thiệu vận động chuyên môn, nghiệp vụCông tác trưng bàyTin tức Trưng bày Trưng bày chuyên đềNghiên cứu vãn Khảo cổ họcẤn phẩmDự án BTLSQG Thông tin hữu ích Hỗ trợ Từ trong thời điểm 70 của thế kỷ 20, chúng ta đã nghe biết những đồ vật gốm sứ vn qua những phát hiện tàu cổ bị chìm nghỉ ngơi vùng biển lớn Đông phái nam Á. Hầu hết đồ gốm sứ nước ta cũng hay được tra cứu thấy thuộc đồ gốm sứ trung quốc và Thái Lan. Tuy nhiên, bọn chúng t­­­a lại chưa thấy bao gồm một bé tàu như thế nào chỉ chuyên chở vật dụng gốm sứ vn riêng biệt. Trong những lúc đó, nhiều kho lưu trữ bảo tàng trong quanh vùng Đông phái mạnh Á và Đông Á công bố những sưu tập vật gốm sứ vn xuất khẩu có chất lượng cao. Điều đó chứng minh rằng đã có không ít đồ gốm nước ta được xuất khẩu ra khu vực này từ hồ hết thế kỷ trước.

Bạn đang xem: Bát đĩa cổ việt nam

Bạn sẽ xem: Đĩa cổ việt nam


*

*

Bình gốm hoa lam, kiếm được trong tàu cổ xoay Lao Chàm, TK 15

Bức tranh xuất khẩu gốm vn đã được phác họa nhờ mọi phát hiện mới trong vùng hải đảo Đông phái nam Á và Đông Á. Như­ng đáng chú ý hơn là đồ gốm phát hiện nay từ tàu cổ Rang Kwian sinh hoạt tỉnh Chonburi, phía Đông phái mạnh vịnh Thái Lan, năm 1976. Trong các số ấy người ta đã phát hiện những đồ gốm hoa lam việt nam thuộc mô hình bát, đĩa, chén, âu vẽ xanh cobalt đề bài cánh cành hoa cúc cùng văn mây hình khánh tư­ơng từ bỏ trên trang bị gốm phát hiện nay ở Dazaifu (Nhật Bản). Cùng rất đồ gốm nước ta còn có tương đối nhiều đồ gốm men ngọc lò Long Tuyền, trung hoa và thiết bị gốm Thái Lan, thế kỷ 13.

Tàu cổ Turiang (Malaysia) cũng tìm kiếm thấy rất nhiều đồ gốm hoa lam có mô hình và tô điểm t­ương tự trang bị gốm vn trong tàu Rang Kwian, nhất là loại chén bát hoa lam vẽ nhành hoa lá cúc, niên đại 1305-1370.

Phát hiện nay tàu cổ Pandanan ngơi nghỉ vùng biển tây nam Philippines mon 6 năm 1993 cùng việc khai quật con tàu này trong vòng tháng 2 đến tháng 5 năm 1995, đã đưa về nhiều hiệu quả lý thú về vật dụng gốm Việt Nam, trung quốc và Thái Lan, thế kỷ 15. Trong những số ấy theo thống kê lại số l­ượng đồ vật gốm vn có 4.722 chiếc, chiếm phần 75,6%. Gốm vn được cấp dưỡng ở đống Sành cùng Trường Cửu (Bình Định) chiếm phần từ 74%, sót lại là cung ứng ở phía Bắc nước ta (Eusebio Z. Dizon, 1996). Nhờ vào phân tích khối l­ượng chi phí đồng trung quốc tìm thấy cùng với mọi đồ sứ có bắt đầu sản xuất sống lò trấn Cảnh Đức và Long Tuyền, TS. Eusebio Z. Dizon đã mang lại niên đại của sản phẩm & hàng hóa trong tàu này là cuối thế kỷ 14, đến giữa thế kỷ 15. Xem các hình hình ảnh đồ gốm hoa lam vn trong tàu vì chưng Allison I Diem giới thiệu, công ty chúng tôi nhận thấy niên đại giữa thế kỷ 15 là gồm cơ sở thuyết phục.

Bức tranh về xuất khẩu đồ gia dụng gốm việt nam càng bùng cháy hơn với vấn đề phát hiện tại và khai quật tàu cổ tảo Lao Chàm. Đây cũng là việc kiện khảo cổ học bên dưới nư­ớc quan trọng ở Việt Nam. Kết quả khai quật tàu cổ xoay Lao Chàm vẫn đ­ược đề đạt trong báo cáo khoa học năm 2000 của Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999) và thông báo của Bound, Mensun (2001)

Số l­ượng hiện thứ thu được qua khai thác tàu cổ cù Lao Chàm là hơn 240.000, ko kể hàng ngàn mảnh vỡ, hàng trăm ngàn hiện vật đã biết thành trục vớt trái phép trước lúc khai quật khảo cổ là 1 trong con số khổng lồ. Trong các hàng hóa này còn có cả một vài gốm Champa, trung hoa và Thái Lan, được nhiều nhà nghiên cứu và phân tích nhận định là vật dụng của thủy thủ đoàn. Phần còn lại là hàng hóa gốm Việt nam giới có nguồn gốc sản xuất làm việc vùng thành phố hải dương và Thăng Long, phía Bắc Việt Nam.

Niên đại bé tàu cũng đ­ược các nhà kỹ thuật thảo luận. Ở Việt Nam, những ý kiến mọi cho là khoảng chừng giữa cho tới cuối thế kỷ 15, dư­ới thời Lê Sơ. Ý kiến về niên đại này khác hoàn toàn với Butterfiels, cho vào cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16 (Butterfilds SanFrancisco, 2000).

Chúng tôi mang lại rằng, hiện thiết bị gốm sứ vào tàu cổ tảo Lao Chàm đã phản ánh rõ ràng sự phân phát triển mạnh khỏe của các loại vật dụng gốm xuất khẩu với một số loại men, mẫu mã và hoa văn rất phong phú, quánh sắc, đóng góp tích cực vào truyền thống riêng biệt biệt của gốm Việt Nam.

Sau đây, chúng tôi giới thiệu về mô hình hiện vật thứ gốm hoa lam, nhiều loại hàng hoá đa số trong tàu. Họ thấy chỉ triệu tập theo cái gốm gia dụng, từ đồ gia dụng đựng đến đồ dùng ăn uống, cùng một vài các loại dùng mang đến tín ng­ưỡng tôn giáo như­ lọ kendy, lư hư­ơng. Nhiều loại hình đồ gia dụng tạo theo phong cách dáng truyền thống lịch sử như­ âu, ang hình cầu, bát, đĩa, chén, hộp, lọ các loại tuy vậy cũng xuất hiện những loại hình mới độc đáo và khác biệt như: ấm hình rồng, phượng, động vật giỏi quả đào.


*

*

*

Ang ,ấm gốm hoa lam hình tỳ bà , hình rồng cùng hình chim phượng,

tìm được vào tàu cổ con quay Lao Chàm, TK 15

Ngoài ra, còn có không ít loại bình và ấm hình tỳ bà, tư­ớc, bình phỏng dáng mai bình, hộp hình cua cá, nghiên mực hình nhỏ trâu. Lại có cả những loại tượng đồ chơi trẻ em như tượng nhỏ gà, cóc, lợn, người cưỡi ngựa... .Trong số này cũng có thể có những loại hình mang đậm hình ảnh h­ưởng về sản xuất hình của gốm sứ Nguyên - Minh (Trung Quốc). Chẳng hạn, nhiều loại bình tỳ bà (yuhuchun) hay còn được gọi bình ngọc hồ xuân, hoa lam, dù kích thước to bé dại khác nhau nhưng đều sở hữu kiểu dáng tương tự nhau: mồm loe, cổ eo cao, bụng phình, chân đế thấp. Mặt cắt dọc của loại hình này y như cây đàn tỳ bà, có lẽ vì thay mà thành thương hiệu gọi! trang trí vẽ lam thường phân loại bốn tầng hoa văn, theo trình tự từ bên trên xuống dưới: lông công (hay tàu chuối), cánh sen kép, tầng lớn nhất vẽ 1 trong các những bên cạnh đó chim chích choè, cá măng, chủng loại thú hoặc bướm với mây, tầng dưới thuộc vẽ cánh sen trong gồm xoắn ốc .Những trang trí này lại không hề thấy trên bình tỳ bà Trung Quốc.

Về trang trí trên đồ vật gốm hoa lam trong tàu cổ tảo Lao Chàm cũng tạo ấn t­ượng nhất. Mẫu gốm hoa lam này mang đặc trưng tiêu biểu của nước ta ở thế kỷ 15, quan trọng đặc biệt mới kỳ lạ với 2 phong thái thể hiện:

- Vẽ bỏ ra tiết, nét mảnh.

- Vẽ thoáng với đường nét đậm.

Tùy theo dáng vẻ và kích cỡ từng chủng nhiều loại mà ta thấy tài khéo trang trí của ng­ười thợ gốm. Trang trí trên trang bị gốm quay Lao Chàm được biểu hiện rất phong phú các công ty đề kết hợp kỹ thuật tô điểm nổi với vẽ lam xuất xắc vẽ những màu bên trên men. Mỗi các loại hoa văn lại có không ít bố cục, rất nhiều cách thể hiện khiến cho sự nhiều mẫu mã chưa từng có. Đồ gốm hoa lam với nghệ thuật thể hiện bởi bút lông đã cho biết tài khéo vô cùng của fan thợ gốm đương thời. Đó là 1 trong bút pháp thành thạo tuyệt vời: lúc thì tỉa vẽ thật chi tiết, khi thì phóng cây viết nhanh và thoáng. Lối thể hiện không gian ba chiều, luật pháp viễn cận vào hội hoạ rất nhiều như được sử dụng rất nhuần nhuỵ. Chỉ đôi ba nét cây bút chấm phá đang vẽ nên cảnh quốc gia gấm vóc. Rõ ràng, chỉ bởi sự quan cạnh bên thần tình nhân loại tự nhiên mới rất có thể vẽ yêu cầu cảnh con kê chọi nhau, khỉ mẹ bồng con, tấp nập đến thế. Kỳ lạ kỳ thay, chủ đề quả đât chim muông, tôm cá, côn trùng, ong bướm, chuồn chuồn của miền nhiệt đới lại được phô bày sinh động và nhiều mẫu mã đến vì thế trên gốm hoa lam con quay Lao Chàm (Nguyễn Đình Chiến, 2001).

Nghiên cứu những đề tài tô điểm trên gốm hoa lam cù Lao Chàm còn cho bọn họ cảm nhận các nét mớ lạ và độc đáo của mỹ thuật dân gian giàu làm từ chất liệu tươi mát với sáng tạo, ở bên cạnh tính hóa học cung đình, gớm viện của nền thẩm mỹ Đại Việt sinh hoạt thế kỷ 15.

Ấm với đĩa gốm hoa lam vẽ những màu , kiếm được trong tàu cổ cù Lao Chàm, TK 15

-Hình tượng động vật hoang dã có từ chủng loại linh vật: long, lân, quy, phượng, cho đến các chủng loại thú vùng sức nóng đới: sư tử, voi, ngựa, trâu, bò, khỉ, hươu, chim đại bàng, vẹt, chích choè, chào mào, sáo, bói cá, vịt, thiên nga, chim sâu, dơi. Trong các này, hình mẫu con ngựa chiến được bộc lộ rất hoàn hảo nhất trên những loại dường như kendy, bình tỳ bà, đĩa khuôn khổ lớn, với rất nhiều tư thế không giống nhau như phi nước đại, cất cánh trong mây, cùng ông quan nhóm mũ cánh chuồn, bạn cưỡi chiến mã sau có người hầu. Ngựa có cánh diễn đạt như trong tư thế vẫn bay, phải chăng đã hoá thân từ huyền thoại Thánh Gióng tiến công giặc Ân của dân tộc Việt. Hơn nữa, hình tượng ngựa trên gốm cù Lao chàm còn rất nhiều mang màu sắc tôn giáo như con chiến mã trong văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc.

Đĩa gốm hoa lam, tìm được trong tàu cổ con quay Lao Chàm, TK 15

-Đề tài côn trùng cũng khá được mô tả nhộn nhịp như những loài ong, bướm, chuồn chuồn.

-Các chủng loại thuỷ tộc tất cả rắn, cá chép, cá măng, cá trê, tôm, cua, ếch, nhái… mọi được bố cục trong toàn cảnh sinh thái.

-Phong cảnh đánh thuỷ, công ty cửa, chùa tháp, cung điện như lưu lại những hình hình ảnh kiến trúc đương thời. Đặc biệt, bên trên một âu hũ tròn gồm vẽ cảnh một thiếu phụ đang tắm, khuất phủ sau một khóm cây tất cả một chú nhỏ dại trèo lên ngó trộm, một người bầy ông ngoảnh mặt gửi quần áo cho tất cả những người phụ đàn bà với vẻ ngượng ngùng. Đây là 1 trong những cảnh làm việc dân gian còn thấy xuất hiện thêm trên nhiều chất liệu khác trong nghệ thuật và thẩm mỹ cổ Việt Nam. Đáng chăm chú hơn, thứ nhất tiên bọn họ thấy xuất hiện cảnh trai gái làm tình vẽ trên một cái đĩa hoa lam. Chỉ trong một diện tích hẹp của nhiều loại đĩa nhỏ, 2 lần bán kính 12,5cm, mộc nhân đã trình bày rất tài tình, một cặp trai gái, một khuôn mặt quan sát nghiêng và một khóm lá tre .

-Hoa lá, cây trồng là đề tài thịnh hành với những lọai hoa sen, hoa cúc, mẫu đơn, tùng, mai, trúc… cho đến cả tàu chuối, nhánh rong, cọng rau xanh muống.

Đĩa gốm hoa lam, kiếm được trong quần thể khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, TK 15

-Đồ gốm hoa lam kết phù hợp với vẽ những màu bên trên men qua lần nung thứ 2 như­ trên đĩa, bát, kendy, lọ tỳ bà (yuhuchun), bát quả đào, tư­ợng ngư­ời, hộp... Trong số này, đĩa có khá nhiều kích thước khác nhau, đường kính có mẫu tới 50cm, nhưng phổ cập trên dưới 25cm. Tô điểm vành đĩa vẽ cành rau, nhánh lá, lòng đĩa vẽ những cảnh động vật hoang dã như chim công, vạc, nghê, cá chép vàng vượt Vũ Môn, cá hoá rồng, hươu trên đồng cỏ, song chích choè mặt khóm trúc, bọn vịt bơi trong hồ sen… Đặc biệt hơn, gốm hoa lam còn kết hợp với trang trí rubi kim. Thí dụ các loại tỳ bà cao 26cm, ngoài những đề tài hồi văn, mây với sóng n­ước còn có 3 lớp trang trí nổi ô hình lá đề, phía bên trong là chim vẹt và cành lá, kỳ lân….Một trường hợp vô cùng đáng chăm chú như tượng phật người đàn bà quý tộc, cao 37,6cm, là tượng nghệ thuật và thẩm mỹ thuộc loại hiếm cùng quý. Tượng ở tứ thế đứng, mặt nhìn thẳng, tóc búi cao, tô điểm nhiều bông hoa mai tròn nổi, khuôn phương diện thanh tú, mi cong, mũi thẳng, tai dài, nhì tay nâng một dòng bình trước bụng, xiêm áo nhiều lớp, bao lưng có dải tua dài. Tô điểm trên tượng vẽ lam phối kết hợp vẽ các màu cùng vàng kim trên men. Đề tài vẽ lam và những màu là chim phượng, hoa cúc, hoa sen, mây cuộn… mặc dù phần vẽ các màu vẫn bay, chỉ với lại lốt vết mà lại dấu tích vẽ kim cương kim còn lại nhiều khu vực trên thân tượng.

Vào thế kỷ 15-16 là giai đoạn tổ quốc Thái Bình, giang sơn phong con kiến Đại Việt thịnh đạt. Các ngành kinh tế nông nghiệp, yêu mến nghiệp và bằng tay thủ công nghiệp được đơn vị nước khuyến khích phát triển. Nhiều tài liệu đã minh chứng cho sự vươn xa của đồ gốm vn trong quy trình tiến độ này (Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long, 2001). Ở kho lưu trữ bảo tàng Topkapi Saray (Thổ Nhĩ Kỳ) hiện còn trưng bày loại lọ gốm hoa lam nhưng mà minh văn viết bằng men lam bên trên vai lọ cho biết thêm năm sản xuất là năm Đại Hòa thiết bị 8 (1450) của nghệ nhân họ Bùi, người ở châu nam Sách (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến & Nguyễn quang Ngọc (1995) .

Bình gốm hoa lam tại bảo tàng Topkapi Saray, Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ).

Niên đại 1450; Tượng nhân Họ Bùi vẽ ( xuất xắc Bùi Thị Hý).

Cũng ở quy trình tiến độ thế kỷ 15, những đồ gốm hoa lam của vn đã được xuất khẩu quý phái Đông phái nam Á. Nhiều nhà nghiên cứu và phân tích nước không tính đã phải không thể tinh được trước sự mở ra của vật gốm hoa lam ship hàng việc trang trí các công trình xây cất ở Majapahit thuộc đảo Sumatra. Gạch ốp men tô điểm hoa lam cũng thâm nhập vào những công trình nhà thờ ở Troulan, Damark, tháp Rudus nghỉ ngơi Indonêxia. Phát hiện tàu cổ tảo Lao Chàm cũng là vật chứng gốm nước ta xuất khẩu với số lượng lớn, quality hàng gốm khôn xiết cao. Các chuyến hàng sẽ tới đích và có mặt trong nhiều quốc gia khu vực Đông nam Á. Song, hình như nhiều chuyến hàng dường như không tới đích, còn ở lại bên trên hải trình. Và, không những có tàu tảo lao Chàm, nhiều nhỏ tàu khác vẫn được khai quật như tàu Rang Kwian, Sichang III ở thái lan và tàu Pandanan sống Philippin (Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân ,2008) đã chứng minh điều đó.

Đồ gốm thế kỷ 15 - 16, được chế tạo ở Thăng Long, ở bát Tràng chắc chắn rằng có nhiều đóng góp vào sự nở rộ của xuất khẩu gốm.

Có những đồ gốm thu được trong những cuộc khai quật ở khu vực lò gốm Chu Đậu, hợp Lễ, Cậy (Hải Dương) với khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, lâu nay, khiến cho việc phân định còn rất nhiều khó khăn. Nhiều đồ gốm đạt trình độ chuyên môn kỹ thuật cao, xương gốm mỏng mảnh thấu quang, đạt tiêu chuẩn đồ sứ. Lớp men phủ bóng, mịn, hầu như làm cho thành phầm gốm thêm hoàn hảo. Điều đó phản chiếu sự chọn lựa và luyện thanh lọc kỹ của xương gốm, tỉ lệ thành phần cao lanh tăng, xương gốm trắng với mịn, độ nung cao. Nhiều nhà khảo cổ học cho rằng gốm men sản xuất ship hàng xuất khẩu trong tàu cổ xoay lao Chàm đã gồm sự góp khía cạnh của gốm sinh hoạt Thăng Long. Chẳng hạn như loại chén gốm men trắng mỏng, có in nổi hình dragon mây, hoa lá. Cũng chính vì loại bát này không chỉ là thấy vào tàu cổ cù lao Chàm nhiều hơn thấy xuất hiện thêm ở Thăng Long, Lam kinh khá nhiều.

Trong quần thể khảo cổ học Thăng Long năm 2003, những nhà khảo cổ học tập cũng search thấy không chỉ loại bát, chén, đĩa men trắng mỏng mà còn những loại bình, hũ, bình vôi gốm men trắng. Những sản phẩm gốm này đã phản ánh sản phẩm gốm có rất chất lượng bởi kỹ thuật tạo dáng vẻ và trang trí khôn xiết điêu luyện.

Ngoài gốm men trắng, gốm hoa lam, các trang trí màu sắc cobalt dưới men được vẽ bằng bút lông nét nhỏ. Đặc biệt, những đĩa chén bát chén vẽ lam chủ đề rồng phượng, cùng với hình long 5 móng, cũng gặp mặt không ít. Trước đó Bảo tàng Louis Finot có tích lũy được một số đồ gốm hoa lam vẽ dragon phượng như chén vẽ rồng, 2 lần bán kính 12,3 cm, cao 7,8cm; chén vẽ phượng 2 lần bán kính 14,2 cm, cao 6,6 centimet (Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến & Nguyễn quang quẻ Ngọc ,1995) ni phát hiện nhiều đồ gốm men thời thượng như chén bát đĩa hoa lam vẽ rồng 5 móng, phượng thời Lê Sơ, nắm kỷ 15, nên những nhà khảo cổ đã cho rằng đấy là "đồ ngự dụng giành cho vua cùng hoàng hậu".

Chân đèn và lư hương vị Đỗ Xuân Vi tạo thành tác ngày 20 tháng 8 năm Hưng Trị 3 (1590). (Bảo vật quốc gia)

Đồ gốm hoa lam được sản xuất ở vùng Chu Đậu, phù hợp Lễ, Cậy (Hải Dương) chén Tràng cùng Thăng Long (Hà Nội) còn thê hiện tính phong phú, đa dạng chủng loại đặc biệt ở loại hình đồ thờ là chân đèn và lư hương, giao hàng nhu cầu tiêu dùng trong nước. Trên các loại hình này không chỉ thể hiện tại sự tài khéo của người thợ gốm trong việc kết hợp trang trí nổi để mộc với vẽ lam. Rộng nữa, cũng bên trên các loại hình này còn biểu lộ nhiều minh văn chữ hán việt – Nôm cho biết thêm nhiều thông tin về niên đại, họ và tên, quê quán của các nghệ nhân, về phần đông thiện nam giới tín thiếu nữ cùng quê quán của họ đã đóng góp cho việc đặt hàng gốm nhằm cung tiến vào các ngôi chùa, đền, miếu. Bởi vì vậy, shop chúng tôi đã tập hợp gần như đồ gốm hoa lam này góp thêm phần xây dựng cỗ cẩm nang giúp cho việc giám định hầu hết đồ gốm nước ta khác không rõ niên đại (Nguyễn Đình Chiến ,1999). Nghiên cứu gốm hoa lam việt nam thế kỷ 15-16 không chỉ cung ứng tài liệu cho nghành nghiên cứu sản phẩm & hàng hóa thời kia mà còn góp thêm phần soi sáng những vấn đề lịch sử vẻ vang xã hội khác…

Đồ gốm hoa lam vn thế kỷ 15-16 là 1 mảng màu sáng chóe và bùng cháy rực rỡ nhất trong bức tranh toàn cảnh của gốm hoa lam Việt Nam.

TS. Nguyễn Đình Chiến

Tài liệu dẫn

1.Bound, Mensun (2001), Prelimainary typology of Material from the Cu Lao Cham wreck (1997 – 1999), St. Peter’s College, Oxford.

2.Butterfilds Auctioneers Corp (2000), Treasures from the Hoi An Hoard, Vol 1 & 2, Sanfrancisco.

3.Nguyễn Đình Chiến (1999), Cẩm nang thứ gốm việt nam có minh văn, gắng kỷ XV – XIX, Bảo tàng lịch sử Việt nam giới xuất bản, Hà Nội

4.Nguyễn Đình Chiến (2000), “Sưu tập hiện vật độc bạn dạng tàu cổ con quay Lao Chàm”, TBKH Bảo tàng lịch sử hào hùng Việt Nam, HN, tr. 28 – 41.

5.Nguyễn Đình Chiến (2008), “Vietnamese Blue-and-white Ceramics from the Cu Lao Cham shipwreck” Viet phái mạnh from myth to lớn modernity. Asian Civilisation Museum, p. 29-31.

6.Nguyễn Đình Chiến, Phạm Quốc Quân (2008), Gốm sứ trong thời điểm con tàu cổ nghỉ ngơi vùng biển lớn Việt Nam, Bảo tàng lịch sử dân tộc Việt nam giới xb, Hà Nội

7.Diem, I Allison (2001), “Vietnamese ceramics from the Pandanan shipwreck excavation in the Philipines”, Taoci, No. 2, December 2001, pg. 87 – 93.

8.Dizon, Z (1996), “Anatomy of a Shipwreck: Archaeology of the 15th century Pandanan Shipwreck”, The pearl roard tales of treasure ships in the Philippines, Manila.

9.Phan Huy Lê – Nguyễn Đình Chiến & Nguyễn quang quẻ Ngọc (1995). Gốm Bát Tràng thế kỷ XIV- XIX. Nxb Thế Giới, Hà Nội.

10.Phạm Quốc Quân, Tống Trung Tín (1999), Báo cáo công dụng thăm dò và khai quật khảo cổ học tập tàu đắm cổ xoay Lao Chàm (Quảng Nam) năm 1997 – 1999, tư liệu giữ tại Ban khai thác tàu đắm cổ cù Lao Chàm.

11.Bùi Minh Trí – Kerry Nguyen Long (2001), Gốm hoa lam Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội.

Xem thêm: Chiều Nay Con Đứng Trên Long Thành, Chim Trắng Mồ Côi


Là loại hình di vật lạ mắt xuất hiện tại từ văn hóa truyền thống Phùng Nguyên cùng tồn tại qua các giai đoạn văn hóa tiếp theo sau (Đồng Đậu, lô Mun, Đông Sơn). Đến ni vẫn chưa tồn tại sự thống độc nhất vô nhị về tên thường gọi cũng như công dụng của mô hình hiện đồ gia dụng này. Bọn chúng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như hòn kê, ông đầu rau, thiết bị hình cốc, thứ hình phễu, thiết bị hình sừng bò, đồ vật giữ lửa, chân giò, chân chạc, trang bị có tương quan đến tôn giáo tín ngưỡng nguyên thủy... Đến nay tên gọi chạc gốm được nhiều nhà phân tích sử dụng rộng cả. Chạc gốm được tạo bởi tay, chất liệu gốm thô pha những cát sạn sỏi nhỏ, phần lớn có văn thừng, một vài ít tô điểm văn xung khắc vạch. Chạc gốm tạo thành hai phần: Phần cốc loe sinh hoạt trên và phần chân sinh hoạt dưới. Size to nhỏ dại khác nhau.